Việt Nam ứng dụng kỹ thuật hạt nhân trong quản lý tài nguyên nước

Việt Nam đã xây dựng được năng lực chuyên môn quốc gia về thủy văn đồng vị với sự hỗ trợ của IAEA. (Photo: D. Nhan/INST)

Từ Đồng bằng sông Cửu Long đến Đồng bằng sông Hồng, Việt Nam đang ứng dụng các kỹ thuật hạt nhân để tìm hiểu sâu hơn về tài nguyên nước. Sau hơn bốn thập kỷ triển khai thủy văn đồng vị với sự hỗ trợ của IAEA, Việt Nam đã xây dựng được năng lực chuyên môn và hiện đang chia sẻ kinh nghiệm với các quốc gia khác trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Trong 25 năm qua, Việt Nam đã thiết lập và củng cố 18 cơ sở phục vụ nghiên cứu thủy văn đồng vị, đồng thời đào tạo 50 nhà khoa học Việt Nam về các kỹ thuật này.

Các nhà khoa học đang sử dụng đồng vị để xác định nguồn gốc của những chất gây ô nhiễm nước ngầm, chẳng hạn như asen và nitơ, cũng như nghiên cứu mối tương tác giữa nước mặt và nước ngầm. Những dữ liệu thu được giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng khoa học, hướng tới quản lý tài nguyên nước bền vững.

Ứng dụng dữ liệu đồng vị vào quản lý tài nguyên nước tại Hà Nội

Các nhà khoa học Việt Nam đang ứng dụng thủy văn đồng vị để hiểu rõ hơn về tài nguyên nước. (Ảnh: D. Nhan/INST)

Thủy văn đồng vị là phương pháp sử dụng các đồng vị bền và đồng vị phóng xạ có trong tự nhiên để xác định nguồn gốc, sự dịch chuyển, tuổi của nước và nguồn gây ô nhiễm.

Tại Việt Nam, các nhà khoa học sử dụng đồng vị bền như deuteri và oxy-18 và đồng vị phóng xạ: triti và cacbon-14 để nghiên cứu mối liên hệ giữa nước mặt và nước ngầm, tốc độ bổ cập và quá trình chuyển động của nước ngầm.

Tại Hà Nội, kỹ thuật đồng vị đã giúp các nhà nghiên cứu đánh giá mức độ đóng góp của nước sông Hồng vào nguồn nước ngầm và làm rõ hơn mối tương tác thủy lực giữa dòng sông với các tầng chứa nước.

Ông Nguyễn Chí Nghĩa, cán bộ quản lý chính của Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước miền Bắc, cho biết việc ứng dụng kỹ thuật đồng vị cho phép xác định chính xác mức độ đóng góp của nước sông Hồng vào nguồn nước ngầm tại Hà Nội. Kết quả này hỗ trợ việc cấp phép cho Công ty TNHH MTV Nước sạch Hà Nội khai thác lượng nước ngầm phù hợp để cung cấp cho người dân, đồng thời hạn chế các tác động bất lợi đến cấu trúc địa chất khu vực.

Phát triển và duy trì năng lực phân tích

Với các trang thiết bị chuyên dụng, các nhà khoa học có thể thu thập các dữ liệu về nước ngầm cần thiết phục vụ công tác quản lý tài nguyên nước. (Ảnh: D. Nhan/INST)

Thông qua chương trình hợp tác kỹ thuật của IAEA, Trung tâm Kỹ thuật hạt nhân và Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân (INST) của Việt Nam đã nâng cao năng lực ứng dụng thủy văn đồng vị.

IAEA đã trang bị cho Phòng thí nghiệm Thủy văn đồng vị thuộc INST các thiết bị phục vụ nghiên cứu nước ngầm, bao gồm: Hệ thống điện phân để làm giàu triti, hệ thống lọc nước, bơm chìm dùng để lấy mẫu nước ngầm và thiết bị đếm nhấp nháy lỏng để đo hoạt độ triti và cacbon-14.

Kết hợp với các chương trình đào tạo do IAEA hỗ trợ, các chuyên gia trong nước đã nâng cao kỹ năng lấy mẫu tại hiện trường, chuẩn bị mẫu và phân tích trong phòng thí nghiệm. Một số nhà khoa học Việt Nam cũng đã được đào tạo tại các phòng thí nghiệm thủy văn đồng vị tiên tiến ở nước ngoài.

Để bảo đảm độ tin cậy của kết quả phân tích, các phòng thí nghiệm thủy văn đồng vị của Việt Nam thường xuyên tham gia các chương trình so sánh liên phòng và thử nghiệm thành thạo do Bộ phận Thủy văn đồng vị của IAEA cùng phòng thí nghiệm tại Viên tổ chức.

Các nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật thủy văn đồng vị của Việt Nam cũng đã được công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế.

Bà Đinh Thị Bích Liễu, nghiên cứu viên thuộc INST, nhấn mạnh rằng hoạt động đào tạo do IAEA hỗ trợ đã giúp phòng thí nghiệm của Viện có đủ năng lực tham gia các chương trình so sánh liên phòng và tạo ra những kết quả đáng tin cậy trong nghiên cứu tài nguyên nước ngầm.

Theo chuyên gia thủy văn đồng vị Melanie Vital của IAEA, giá trị của phương pháp này không chỉ nằm ở việc tạo ra dữ liệu đồng vị đáng tin cậy, mà còn ở khả năng diễn giải dữ liệu để giải quyết những vấn đề thực tiễn trong quản lý tài nguyên nước. Đây cũng là yếu tố giúp các chuyên gia Việt Nam có thể hỗ trợ các quốc gia khác trong khu vực.

Đóng góp vào hợp tác khu vực

Việt Nam hiện chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm với các nước trong khu vực thông qua Hiệp định hợp tác khu vực về nghiên cứu, phát triển và đào tạo liên quan đến khoa học và công nghệ hạt nhân cho châu Á và Thái Bình Dương (RCA).

Trong giai đoạn 2022–2025, Việt Nam đã hỗ trợ 15 quốc gia tăng cường ứng dụng kỹ thuật đồng vị môi trường trong quản lý tài nguyên nước.

Một ví dụ cụ thể, các chuyên gia Việt Nam đã đào tạo cho các nhà khoa học Lào về lấy mẫu nước ngầm phục vụ phân tích hóa học và đồng vị. Các mẫu nước mặt và nước ngầm tại lưu vực Viêng Chăn được phân tích về đồng vị bền, đồng vị phóng xạ và các thành phần hóa học chính.

Kết quả nghiên cứu giúp làm rõ hơn mối tương tác giữa sông Nam Ngum và nước ngầm, đồng thời nâng cao hiểu biết về chất lượng nước ngầm.

Những hoạt động hợp tác này hỗ trợ các quốc gia giải quyết các thách thức ngày càng gia tăng liên quan đến tài nguyên nước, đặc biệt là chất lượng nước ngầm và ô nhiễm nguồn nước.

Bà Kaori Kawarabayashi, Trưởng bộ phận thuộc Ban châu Á và Thái Bình Dương của IAEA, đánh giá rằng Việt Nam đã chuyển hóa nhiều thập kỷ xây dựng năng lực với sự hỗ trợ của IAEA thành các giải pháp thực tiễn cho quản lý tài nguyên nước bền vững. Việc các chuyên gia Việt Nam chia sẻ kiến thức với các nước láng giềng cũng góp phần củng cố hợp tác khu vực.

Theo IAEA